Zamojscy w Lubelskim

Trasa wycieczki:
Zamość - Włodawa - Różanka - Adampol - Jabłoń - Milanów - Kozłówka - Kamionka - Kraśnik - Stróża - Janów Lub. - Zamość

ZAMOŚĆ pałac dawna rezydencja Zamoyskich
Rezydencja wzniesiona przez Jana Zamoyskiego w l.1579-86 wg proj. Bernardo Morando. Wielokrotnie przebudowywany, zatracił swój pierwotny styl. W 1821r sprzedany wraz z miastem Skarbowi Państwa. Za pałac ST. Kostka Zamoyski w zamian otrzymał miejscowość Planta k/Milanowa. Po 1831r przebudowany na szpital wojskowy. Po 1918r. został tu umieszczony Sąd Okręgowy- instytucje sadowe w dalszym ciągu użytkują pałac.

WŁODAWA
Miasto leżące u ujścia Włodawki do Bugu. W północno-wschodniej części Pojezierza Łęczyńsko- Włodawskiego. W okolicy Włodawy duży kompleks lasów sobiborskich o drzewostanie sosnowym i sosnowo-dębowym oraz lasy włodawskie. W odległości 5 km od miasta spotkamy 5 jezior z najpiękniejszym Jeziorem Białym. Niegdyś kraina ta porośnięta była zwartym lasem, pokryta ogromnymi rozlewiskami i nieprzebytymi trzęsawiskami. Nie był to teren dogodny dla osadnictwa. IX-Xw. zamieszkiwali te tereny Lędzianie, którzy zostali zhołdowani przez państwo Wielkomorawskie. W Xw panowali tu Polanie. W 981r. książę kijowski Włodzimierz „poszedł na Lachy i zajął Grody Czerwieńskie”. W następnych latach tereny te przechodziły z rąk do rąk. Podlegały wpływom tatarskim, ruskim, litewskim i polskim. Na Włodawie w ciągu wieków ukształtowała się granica między Koroną a W.Ks.Litewskim. Włodawa od XVw. należała do Litwy. Dopiero Konstytucja 3-go Maja tworzy ostatecznie jednolite państwo. W 1498r. była tu komora celna na szlaku wiodącym z Chełma do Brześcia i na Litwę. Włodawa od 1475r. była własnością litewskiego rodu Sanguszków. W 1534r. Andrzej Sanguszko, starosta włodzimierski, nadał Włodawie prawa miejskie. Sanguszkowie wznieśli zamek i umocnienia miejskie. (w pobliżu dzisiejszego kościoła św. Ludwika). Po 1569r. miasto jest własnością Leszczyńskich z Wielkopolski (zakładają szkołę i zbór kalwiński- w 1634r odbył się tu synod kalwiński z udziałem delegatów z całej Korony i Litwy). W 1648r Kozacy Chmielnickiego spalili Włodawę. W wieku XVIII była własnością Pociejów. Od Pociejów majątek włodawski kupuje Jerzy Fleming, który buduje tu ok. 1760r. zespół murowanych kramnic, centrum handlowo-usługowe miasta. Córka Jerzego Fleminga Izabela wnosi majątek w posagu do rodziny Czartoryskich. Jako posag Zofii z Czartoryskich żony Stanisława Kostki XII ordynata włość włodawska przechodzi we władanie rodziny Zamoyskich. W1837r. właścicielem dóbr włodawskich zostaje August Zamoyski (1911-89), ożeniony z Elfrydą z Tyzenhauzów- trzeci syn Zofii i Stanisława Kostki. Kościół św. Ludwika wg proj. Pawła Fontany wzniesiono w latach 1739-80 z fundacji Ludwika i Antoniego Pociejów, a także rodziny Flemingów i Czartoryskich. Położony jest na skarpie nieopodal dawnego zamku Sanguszków. Jest to zabytek późnobarokowy, na rzucie wydłużonego ośmioboku, na fasadzie posiada dwie kwadratowe wieże. Na wieży zachodniej znajduje się zegar z 1920r. w wieży wschodniej dzwonnica. Z wieży zachodniej jest wejście na chór i na wieżę. Nawa główna na rzucie wydłużonego ośmioboku, oddzielona od bocznych kaplic (6) filarami. Przy filarach od strony nawy głównej, na cokołach ustawione są rzeźby Ojców i Doktorów Kościoła: Grzegorza, Jana Bonawentury, Augustyna i Tomasza z Akwinu, przy chórze rzeźby świętych władców: Konstantyna i Stefana. Późnobarokowe rzeźby wykonał rzeźbiarz lwowski Maciej Polejowski. Ołtarz główny wykonany w warsztacie Polejowskiego i Michała Filewicza w 1782r. W ołtarzu głównym obraz św. Ludwika na modlitwie z 1774r(na zasuwie), oraz kopia Cudownego Obrazu MB Częstochowskiej i cztery rzeźby przedstawiające świętych: Hermenegildusa, Maurycego, Hieronima i Felicjana. Prezbiterium nakryte jest eliptyczną, spłaszczoną kopułą na pendentywach. Freski sklepienia prezbiterium przedstawiają Gloryfikację św. Ludwika, na ścianach bocznych: błogosławieństwo przed wyprawą krzyżową i wręczenie kluczy od zdobytego miasta. Freski są dziełem Antoniego i Wojciecha Dobrzyniewskich- paulinów z Jasnej Góry i wykonane zostały w latach 1780-86. W prezbiterium nad drzwiami prowadzącymi do zakrystii portrety fundatorów świątyni: po stronie lewej Ludwika Pocieja, po prawej Adama Kazimierza Czartoryskiego. Nawa główna – sklepienie kolebkowe z lunetami. W przęśle środkowym nawy głównej freski przedstawiają iluzjonistyczną kopułę ze sceną adoracji Trójcy Św. i Krzyżem Św. unoszonym przez aniołów. W podziemiach znajduje się krypta grobowa Zamoyskich. Do kościoła przylega klasztor Paulinów, wybudowany w 1718r. wg projektu włoskiego artysty Józefa Pioli. Paulinów z Jasnej Góry do Włodawy sprowadził Ludwik Pociej. Jak podaje historia sprowadzenia paulinów do Włodawy, szlachta litewska prawa takie jak ziemiaństwo w Koronie miała tylko na papierze. W XVIIw na Litwie ogromną władzę posiadali Sapiehowie. Ludwik Pociej wraz z Leonem Ogińskim udali się w tej materii do króla Augusta II. Sapiehowie dowiedziawszy się o tym wysłali za nimi swoje oddziały, które dopadły posłów w okolicach Łosic. Ogiński został ciężko ranny, Pociejowi udało się uciec. Ukrywał się w warszawskim konwencie Paulinów. Ten pobyt stał się przyczyna późniejszego sprowadzenia zakonników do Włodawy. Cerkiew prawosławna Narodzenia Przenajświętszej Bogarodzicy usytuowana na wschód od rynku, klasycyzująca. Dawniej było w niej trzy ołtarze i trzy ikonostasy, co dowodzi o dużej liczbie wiernych. Ksiądz prawosławny może w ciągu jednego dnia odprawić tylko jedno nabożeństwo. Na cmentarzu przycerkiewnym krzyże wykonane przez młodzież w ramach „spotkań kultur” oraz kilka starych nagrobków. Obok cerkwi XIX wieczny dom księży. Początki parafii prawosławnej we Włodawie sięgają XV /XVIw. Po zniszczeniu Włodawy w 1648 r. unicką cerkiew drewnianą w Orchówku fundowała w 1673 r. Teofila z Leszczyńskich Drohojewska. Orchówek do początku XVIII w. był centrum życia religijnego obrządku wschodniego. W 1706 r. wojska szwedzkie zniszczyły Włodawę i Orchówek. W 1771 r. istniała we Włodawie cerkiew drewniana. „od 05.10.1821 r. za ok. 100 zł rocznie greko-katolicy wynajmowali od paulinów kaplicę, wyświęconą 02.11.1821 r. przez księdza Markiewicza z Lubienia. W 1834 r. w wyniku porozumienia władyki chełmskiego i Augusta Zamoyskiego wierni obrządku wschodniego otrzymali zgodę na pobudowanie kaplicy na cmentarzu cerkiewnym „dla przechowywania ciał zmarłych do czasu ich pogrzebu”. W 1840 r. położono kamień węgielny pod murowaną cerkiew z jedną kopułą, przebudowana w latach 1873-82. od likwidacji unii brzeskiej w 1875r. jako prawosławna. Zespół synagog to unikalny w Polsce kompleks trzech pożydowskich budynków, które należały do żydowskiego kahału (gminy żydowskiej). Wielka Synagoga wybudowana w latach 1764-74, w miejscu pierwotnej drewnianej ze środków finansowych gminy a także z funduszy rodziny Czartoryskich. Istnieje zapis pod rokiem 1764 „została wzniesiona za czasów dziedzictwa ks. ks. Czartoryskich i za znakomitym ich przełożeniem”.Synagoga w stylu późnego baroku, na rzucie prostokąta. W 2 poł. XIX w. dobudowano drugą kondygnację. Po obu stronach parterowe babińce (modlitewne), nad przedsionkiem trzeci babiniec. Sala męska zwieńczona sklepieniem kolebkowo- krzyżowym wspartym n czterech stylizowanych kolumnach, między którymi stała bima (podwyższenie do czytania Tory). obecnie wykonano rekonstrukcję bimy na podstawie fotografii z 1934r. W synagodze znajduje się dobrze zachowany aronha-kodesz (szafa ołtarzowa do przechowywania Tory), z 1936 r. drewniane wyposażenie synagogi spłonęło w 1934r. W alkierzu na piętrze Wielkiej Synagogi odtworzono pokój Mełameda- nauczyciela szkoły religijnej. Mała Synagoga z lat 1782-86. budynek ten był domem modlitwy i miejscem studiów Tory i ksiąg talmudycznych. Wybudowanie drugiego obiektu świadczyło o potrzebach coraz liczniejsze gminy żydowskiej. Mała synagoga nie uległa większym zmianom, innie ma tylko okna, prawdopodobnie zmieniono je podczas odbudowy po działaniach wojennych 1914-15r. Dom Pokahalny z 1928r. na jego budowę kwotę 5 000 rubli przeznaczył Dawid Bigman – za życia był strasznym skąpcem i chciał „zmazać z siebie złe strony, aby mógł stawić się na tamtym świecie oczyszczony ze wszystkich braków”. Od początku był to budynek administracyjny kahału. W zespole synagog ma swoją siedzibę Muzeum Pojezierza Łęczyńsko- Włodawskiego. W Synagodze Wielkiej –Muzeum Judaizmu, w Małej część etnograficzna.

RÓŻANKA
Wieś położona wzdłuż zbocza doliny Bugu, na Garbie Włodawskim. Lokacja w 1506 r. za panowania Aleksandra Jagiellończyka. Przed 1524 r. kniaź Piotr Hołownia założył miasteczko. W 1567 r. księżna Anna Hołownia wniosła Różankę w posagu Adamowi Pociejowi. Na początku XVIII w. Ludwik Konstanty Pociej hetman litewski wybudował pałac z ogrodem wg proj. Józefa Piolii (ok.1715r). Historia podaje, że pałac w ciągu roku został dla Pocieja wybudowany przez cara Piotra I. Pałac wybudowano nad Bugiem, na jego wysokim brzegu. Otoczony był parkiem spadającym tarasami ku rzece. W 1771r. Różankę kupił Jerzy Fleming, następnie jako wiano jego jedynej córki przeszedł do Czartoryskich. W 1798 r. jako wiano Zofii Zamoyskiej z Czartoryskich. W posiadaniu tej rodziny do 1944 r. W 1836 r pożar zniszczył rezydencję, odbudowuje ją w 1840r. August który otrzymał dobra włodawskie. W 1915 r. pałac zbombardowano, już nie został odbudowany. Pozostałości: brama z kordegardą z XIX/XX w., zabudowania folwarczne, park ogrodzony ceglanym murem- rosną tu stare lipy, jesiony, modrzewie i egzotyczne: karagana syberyjska, drzewo cierniowe i platan klonolistny. Ocalałe elementy wykorzystano przy budowie pałacu w Adampolu. W 1737r. powołano parafię pw św. Eliasza (za Antoniego Pocieja- Strażnika WKLitewskiego). Obecny kościół z lat 1908-14 wg proj. Ksawerego Makowskiego, fundacji Zamoyskich. Obok organistówka z 1918 r i plebania z kolumnowym gankiem. Na parkingu naprzeciw kościoła na tablicy znajduje się fotografia nieistniejącego pałacu. Wzdłuż muru okalającego park wybrukowana ścieżka prowadzi do rzeki Bug. Wyznaczona trasa ścieżki rowerowej wzdłuż Bugu prowadzi do Włodawy.

ADAMPOL
Wieś w gminie Wyryki. We wsi pałac myśliwski zbudowany w latach 20-ch XX wieku przez Konstantego (1894-1963), wnuka Augusta z Różanki, syna Adama i Róży Zamoyskiej z Podzamcza. Konstanty był ożeniony z Natalią z Lubomirskich. Jest to eklektyczna budowla w duchu baroku polskiego XVIIw. projektu Jana Koszczyc- Witkiewicza. Oceniana jako „najciekawsza bodaj siedziba powstała całkowicie od nowa” w okresie 20-lecia międzywojennego, która w założeniu miała być przedłużeniem pałacu w Różance. W nowej siedzibie użyto starych fragmentów z Różanki. Są to: cztery kominki, marmurowe rzeźby, wyposażenie kaplicy pałacowej- z pałacu w Różance podczas bombardowania w 1915 r. ocalała jedynie kaplica. W holu wmurowano tablicę fundacyjną ze zniszczonej budowli. Na szczycie umieszczono kartusz herbowy z zawołaniem. Nad wejściem do biblioteki inskrypcja odnosząca się do trzech kopii herbowych. 27-30 IX 1939r w pałacu mieściła się kwatera gen. dywizji Fr. Kleeberga, dowódcy Grupy Operacyjnej Polesie. Obecnie w pałacu znajduje się szpital przeciwgruźliczy.

JABŁOŃ
Wieś Jabłoń leży na południowym skraju Podlasia i Polesia Lubelskiego, nad kanałem Wieprz- Krzna. To dawne pogranicze etniczne, kulturowe i państwowe. Wzm. w połowie XVw jako wieś królewska. W XVIw własność książąt Połubińskich h. Jastrzębiec. W XVII w. należała do Firlejów, potem do Potockich, Strzyżowskich, Łubieńskich, od 1884r. do Zamoyskich. Pułkownik Piotr Strzyżowski- oficer wojsk Księstwa Warszawskiego, bohater wojen z Austriakami, uczestnik kampanii napoleońskiej, po kongresie wiedeńskim wraz z żoną Emmą z Potockich osiada w Jabłoniu. Zbudował nowy pałacyk i założył park angielski. Strzyżowscy przy zakładaniu parku- który w pobliżu rezydencji przetrwał do dziś- korzystali z rad księżnej Izabeli Czartoryskiej i Anny z hrabiów Tyszkiewiczów Dunin-Wąsowiczowej. Piotr Strzyżowski był doskonałym gospodarzem: prowadził szkółki, wprowadzał płodozmian, rozwijał hodowlę. Jako komisarz drogowy powiatu radzyńskiego budował nowe drogi i utwardzał stare. Z nieznanych powodów Emma po kilku latach opuściła męża , wyjechała do Florencji, spędziła tam samotnie dwadzieścia lat, nigdy do męża nie wróciła, zmarła w rok po jego śmierci. Strzyżowski gospodarzył w Jabłoniu do śmierci. Zmarł w 1855 r. został pochowany na miejscowym cmentarzu. Spadkobierczynią dóbr została hr. Amelia z Jezierskich Łubieńska. W 1863 r. we dworze znajdowali schronienie powstańcy, za co groziło hr. Amelii zesłanie na Sybir. Na szczęście ją to ominęło, ale na majątek została nałożona wysoka kontrybucja. Po likwidacji ukazem carskim w 1874 r. unii brzeskiej, Kazimierz Łubieński syn hr. Amelii (władał Jabłoniem od 1873 r), został oskarżony o utrudnianie przechodzenia unitów na prawosławie w swoich włościach i został zmuszony do opuszczenia Jabłonia. Kazimierz wyjechał do Warszawy, a dobra Jabłoń kupił w 1884 r August Zamoyski z Różanki dla swojego syna Tomasza. Tomaszowi nie odpowiadał stary pałacyk i postanowił wybudować nowy. Na początek postawił na południowy wschód od starego obiektu skromną siedzibę. Tam w 1891r. przeniósł się z rodziną. W miejscu starego pałacyku Strzyżowskich, rozebranego do fundamentów w latach 1904-5 postawiono nowy pałac. Jest to pałac w niespotykanym na Podlasiu stylu późnego gotyku angielskiego i elżbietańskiego renesansu. Jego koszt miał wynieść 500 000 rubli. Pałac projektował arch. wiedeński architekt Ferdynand Fellner, Prace budowlane prowadził majster Kozłowski. Rezydencja Tomasza hr. Zamoyskiego w Jabłoniu należy do najbardziej oryginalnych obiektów architektury przełomu XIX i XX w. na naszych ziemiach. Zespół tworzą pałac w stylu neogotyku angielskiego oraz park krajobrazowy. Obok pałacu Zamoyski wystawił zabudowania folwarczne –gospodarcze i mieszkalne. Tuż przed wybuchem wojny przeprowadził do nich służbę dworską. Budynki solidne i wygodne nadal są w użytkowaniu. W czasie I wojny pałac opustoszał, we wschodnim skrzydle urządzono szpital polowy. W 1916 r. była tu kwatera główna jednej z armii niemieckich. Kolejne zniszczenia w okresie wojny 1920 r. Do Jabłonia Zamoyscy wrócili w 1921 r. Po śmierci Tomasza Zamoyskiego w 1935 r. majątek przejął jego syn August znany rzeźbiarz. W 1939r majątek Augusta Zamoyskiego przejął pułk SS. Utworzono tu obóz pracy dla ponad 50 tys. Żydów (dla zapewnienia siły roboczej przy rozbudowie obiektów wojskowych) w 1941r utworzono obóz dla jeńców radzieckich- do prac rolnych. Po wojnie mieściła się tu szkoła średnia o profilu rolniczym.W 1968 r pałac spalił się. Obecnie w rękach prywatnych- remontowany. Kościół wybudowany staraniem Tomasza, na jego gruntach. Budowę ukończono w 1912r. utrzymany także w stylu neogotyku. Wyposażenie współczesne kościołowi. August Zamoyski (1893-1979) syn Tomasza i Ludmiły z linii węgierskiej, urodził się w Jabłoniu. W Jabłoniu gdzie pobierał pierwsze nauki, nauczył się podstaw rzemiosła rzeźbiarskiego- podstawy kowalstwa i stolarstwa. W 1910 r. ukończył gimnazjum Chrzanowskiego w Warszawie. Następnie studiował za granicą; w Szwajcarii i Niemczech. W 1914 r. dostał się do niewoli niemieckiej. O swej niewoli pisał: „Leżeliśmy zimą w stajniach- trupy zamarznięte leżały koło mnie tygodniami. Nie sposób było je zakopać. Ziemia też zamarznięta na kamień”. Wydostała go ciotka, dama dworu wiedeńskiego, został przeniesiony do szpitala wojskowego w Berlinie jako jeniec wojenny- miał rosyjski paszport. W 1920 r. odwiedził Nowy Jork. Od 1923 r. przebywał głównie we Francji. Kilka miesięcy w roku spędził w Zakopanem, gdzie miał pracownię. Odnosił sukcesy sportowe. Przejechał rowerem z Paryża do Zakopanego. W 1929 r. był głównym organizatorem wystawy sztuki polskiej w Paryżu. W latach 1940-55 mieszkał w Brazylii, gdzie założył i prowadził szkoły rzeźby w Rio de Janeiro i Sao Paulo. Od 1955 r mieszkał i tworzył we Francji. Do Polski przyjeżdżał kilkakrotnie w latach 1963-64 aby wybrać młodych polskich rzeźbiarzy na stypendium do Francji. W Jabłoniu znajduje się Izba Pamięci Augusta Zamoyskiego (w jednej z oficyn dworskich). Na szczególną uwagę zasługują kopie listów które pisali do Augusta będącego za granicą mieszkańcy Jabłonia.

MILANÓW
Wieś położona w odległości 7 km od Parczewa- czyli dawnej mili (co sugeruje genezę nazwy). Niegdyś otoczony był trudno dostępnymi lasami i moczarami. Milanów leżał na spornych terenach polsko-litewskich.Wymieniony w 1431 r jako własność Andrzeja Kostro. W XVII w. właścicielami Milanowa byli Firlejowie, następnie Potoccy, Uruscy i Czetwertyńscy. W 1872r. Wanda Uruska poślubiła Włodzimierza Czetwertyńskiego z Wołynia. Młodzi zamieszkali w Milanowie i wybudowali rezydencję w stylu neoklasycyzmu wg proj. Lanei z Warszawy. Pałac otaczał park angielski o pow. 3.5 ha Wanda i Włodzimierz Czetwertyńscy mają 6-ro dzieci, najmłodsza Wanda ur. w 1881r poślubiła Andrzeja Żółtowskiego z Mszczyczyna w Wielkopolsce, który przeniósł się z zaboru pruskiego do Woli Pawłowskiej k/Solca n/Wisłą. Czetwertyńscy przenieśli się do pobliskiej Suchowoli zaś małżonkowie Wanda i Andrzej Żółtowscy otrzymali Milanów. Tu urodziła się ich córka Róża, która 30.04.1938r poślubiła Jana Zamoyskiego XVI ordynata. Od 1945r. w pałacu mieści się LO im M.Konopnickiej. Zachowały się oryginalne piece.

PLANTA
Miejscowość 5 km od Milanowa, otrzymał ją Stanisław Kostka Zamoyski od władz Królestwa Kongresowego za pałac w Zamościu. W okresie międzywojennym umieszczono tu magazyny wojskowe, teren zalesiono (taką funkcję spełnia też obecnie).

KOZŁÓWKA
W 1735 r. Tekla Pepłowska wnosi w posagu dobra kozłowieckie Michałowi Bielińskiemu. Ich syn Franciszek wybudował pałac barokowy (proj. Józef Fontana). W 1799 r. dobra kozłowieckie kupił Aleksander Zamoyski XI ordynat. Po jego śmierci dziedziczką dóbr kozłowieckich została jego siostra Anna Sapieżyna. Wdowa po nim Anna Marianna z Granowskich otrzymała prawo dożywotniego użytkowania oraz na własność wyposażenie pałacu. W 1836 r. Anna Sapieżyna sprzedała klucz kozłowiecki swojemu bratankowi Janowi Zamoyskiemu (1802-79). Ten zaś ofiarował dobra w prezencie ślubnym swojemu synowi Konstantemu, ożenionemu z Anielą Potocką. Młodzi osiedli w Kozłówce. Konstanty ur. się w Warszawie w 1846 r. dzieciństwo i młodość spędził we Francji. Po wybuchu Powstania Listopadowego wracił do kraju. Pod koniec lat 60-tych odbył praktykę w Kancelarii Dóbr Ordynacji Zamoyskich. W 1903 r. na mocy ukazu carskiego utworzył ordynację kozłowiecką- 13662 morgi (7650ha), należał też do niej pałac w Warszawie przy ul. Foksal. Konstanty gromadził pamiątki rodzinne i narodowe- np. listy Kościuszki, rękopisy polskie i łacińskie darował Akademii Krakowskiej. Spadkobiercą Konstantego był Adam- brat stryjeczny, który był Mistrzem Ceremonii na dworze carskim, zmarł w 1940 r. w Warszawie. Syn Adama Aleksander major 1 Pułku Ułanów Krechowieckich stacjonował w Augustowie. Odznaczony Krzyżem Virtuti Militarii za 1920 r. Brał udział w kampanii wrześniowej. Był więźniem Dachau, zwolniony w 1945 r. ożeniony był z Jadwigą z Brzozowskich. Ze względów gospodarczych Niemcy nie zabrali Zamoyskim Kozłówki. W 1944 r. Jadwiga wywiozła do Warszawy najbardziej wartościowe obrazy(m.in. płótna Jana Matejki), meble, srebra, kosztowności, dywany. Zostały zniszczone w Powstaniu Warszawskim. Pałac kozłowiecki nie poniósł strat, po wojnie urządzono w nim muzeum. W latach 1955-77 była tu składnica muzealna, od 1977r. jest tu Muzeum. Kampanię moskiewską 1812 r. upamiętniają kapliczki w parku i na skraju wsi. Sporne sprawy własności z rodziną Zamoyskich zostały po wielu latach uregulowane. W pałacu mieści się Muzeum Zamoyskich- zwiedzanie tylko z przewodnikiem muzealnym.

KAMIONKA
Założona została przez Górków, ok.1450 r otrzymała prawa miejskie. Kościół z pocz. XVI w wielokrotnie przebudowywany. Przy ścianie wschodniej zakrystii nagrobek wystawiony rodzicom i dziadkom przez Mariannę Annę z Granowskich z białego marmuru w kształcie tumby. Przed tumbą klęcząca postać kobieca przedstawiająca fundatorkę. sygn. Leonardo Bigliosoli 1821 Roma. W południowej ścianie południowej kaplicy epitafium Marianny z Granowskich (zm. po 1846 r), żony Aleksandra XI ordynata. Na cmentarzu przykościelnym kaplica grobowa Weyssenhoffów z Samoklęsk z 1848 r - pochowani gen dywizji Jan Weyssenhoff zm. w 1848r i jego żona Tekla z Otffinowskich zm. w 1843 r herby Łabędź i Gryf. Na cmentarzu parafialnym kaplica neogotycka grobowa z 1890r wzniesiona prze Konstantego i Anielę z Potockich Zamoyskich z Kozłówki.

WILKOŁAZ
Jan „ Sobiepa” Zamoyski w l.atach 1648-53 finansował budowę kościoła murowanego. Ufundował do tego kościoła obraz MB z Dzieciątkiem. Kościół był kilkakrotnie niszczony i odbudowywany, zatracił swoje cechy stylowe.

KRAŚNIK
Leży w dolinie rzeki Wyżnicy na Wzniesieniach Urzędowskich. Jest najstarszym miastem Lubelszczyzny na dawnym szlaku handlowym z Krakowa do Wilna. Miasto królewskie Kraśnik w 1377 r. Ludwik Węgierski nadał braciom Gorajskim. Następnie właścicielami byli Tęczyńscy, Słuccy i Radziwiłłowie. W 1603 r. od tych ostatnich kupił je Jan Zamoyski i włączył do ordynacji w której Kraśnik pozostało do 1866 r. Kościół i klasztor Kanoników Regularnych Wniebowzięcia NMP z 1468 r. w miejscu wcześniejszej drewnianej świątyni, rozbudowany w poł. XVI w. przez Tęczyńskich. Tęczyńscy ufundowali również murowany klasztor. Budynek klasztorny budowany był etapami od przełomu XV i XVI w. z zewnątrz o cechach barokowych. Otoczony jest XVII wiecznym murem. Dzwonnica barokowa. Pierwotny kościół gotycki (prezbiterium) nabrał cech renesansowych. Po pożarze w 1657r (potop), zewnętrzne szczyty kościoła odbudowano w stylu barokowym. Wieża zegarowa- eklektyzm z lat 1907-17. W 1626 r. do kościoła Kanoników Regularnych Tomasz Zamoyski funduje 3 wielkich rozmiarów kompozycje: „Sąd mistyczny”, „Procesję Różańcową”, i „Mszę dziękczynną” (warsztat Tomasza Dolabelli w Krakowie). Wraz z żoną fundują też ołtarz główny w stylu manierystycznym- herby Zamoyskich i Ostrogskich. Barokowe: ambona, stalle i ołtarz w kaplicy św. Walentego. Piękne renesansowe kamienne nagrobki: Jana Kośli (wychowawcy młodych książąt Olelkiewiczów-Słuckich) i trzy nagrobki Tęczyńskich, w tym związany z romantyczną historią nagrobek Jana Baptysty Tęczyńskiego i Cecylii Wazówny Szwedzkiej. Nagrobek Jana Baptysty prawdopodobnie został ufundowany przez Jana Zamoyskiego, a pochodzi zapewne z warsztatu Santii Gucciego. Tomasz Antoni i Teresa z Michowskich fundowali barokowy kościół św. Ducha- murowany, jednonawowy (1758-1761). Wyposażenie kościoła rokokowe. W sąsiedztwie kościoła modrzewiowy (oszalowany) budynek szpitalny. W okresie międzywojennym stacjonował w Kraśniku 24 pułk ułanów, brał udział w kampanii wrześniowej. Odtworzony we Francji w 1940 r jako Batalion Kawalerii Zmotoryzowanej, walczył na terenie Francji, Holandii i Niemiec. Jan Zamoyski XVI ordynat służbę wojskową odbywał w Centrum Wyszkolenia Kawalerii w Grudziądzu. „Tu jest wojsko, trzeba dbać o konia, nie za dużo myśleć, ale słuchać!”- stwierdzenie jednego z wachmistrzów. Po ukończeniu szkoły w Grudziądzu jako plutonowy podchorąży został przeniesiony w VI 1931 r do służby liniowej 24 pułku ułanów w Kraśniku. 1933 r- podporucznik, 1939 r- rezerwista porucznik.

STRÓŻA
Nazwa miejscowości prawdopodobnie pochodzi od pilnowania- stróży. W 1260 r. był tu kościół parafialny. 100 lat później parafia przeniesiona została do nowo powstałego Kraśnika. Kaplica p.w. Trójcy Świętej fundacji Teresy z Michowskich wdowy po VII ordynacie Tomaszu Antonim. Wzniesiona w l. 1766-67 jako wotywna. Budowla późnobarokowa na rzucie równobocznego trójkąta (symbolicznego). Architekci: Jerzy de Kawe lub Gringenberger (autor kościołów w Baranowie, Puchaczowie). Kaplica remontowana, nie jest użytkowana.

JANÓW ORDYNACKI dziś Lubelski
położony jest nad rzeką Białą. Założony został w 1640 r jako Biała przez Katarzynę z Ostrogskich Zamoyską na mocy przywileju Władysława IV. Ona też uposażyła kościół w Białej. Nazwę na Janów zmienił jej syn Sobiepan, który ok. 1660r sprowadził do Janowa dominikanów, budując dla nich drewniany kościół i ofiarowując obraz MB z Dzieciątkiem. W kościele wisi jego portret. Kościół barokowy- budowano etapami w latach 1694-1742 (Jan Michał Link). Jest to budowla trójnawowa, na fasadzie frontowej posiada dwie wieże nakryte hełmami. Do kościoła wchodzi się przez XVIII wieczną kruchtę, nakrytą baniastą kopułą. Wnętrze kilkakrotnie przekształcane, ostatnio w latach 1910-13. wystrój późnobarokowy z 2 poł. XVIII w. ołtarz główny i rokokowe ołtarze boczne, ozdobione są rzeźbami świętych o charakterystycznych twarzach i powtarzających się rysach, najprawdopodobniej z miejscowego warsztatu. Do kościoła przylegają zabudowania klasztorne, wspólnie tworząc nieregularny czworokąt. Wewnątrz sklepione krużganki i niewielki wirydarz. IV ordynat pozwolił mieszczanom palić gorzałkę, warzyć piwo i sycić miód pitny. Mieszczanie trudnili się rzemiosłem, handlem i rolnictwem. Było tu 11 cechów rzemieślniczych. W parku pomnik T. Kościuszki (tu w 1818 r. postawiono pierwszy pomnik temu bohaterowi narodowemu, został zniszczony przez okupantów).

Opracowanie: Maria Puźniak