Rezydencja nad Bugiem

Trasa wycieczki:
Zamość - Dołhobyczów - Kolonia Kryłów - Kryłów - Czumów - Królewski Kąt - Hrubieszów - Zamość

Zamość
„Roku Pańskiego 1580 Kanclerz Wielki Królestwa Polskiego własnym sumptem począł obwarowywać i zgromadzać osadników oraz nadał imię Nowy Zamość”. Ten napis czytamy na Starej Bramie Lwowskiej- jednej z trzech bram twierdzy. Wzniesiona po 1597r. wg projektu B. Moranda. Główna brama miasta, którą przemieniono na kazamaty po wybudowaniu Nowej Bramy Lwowskiej po 1821r. Ponowne jej otwarcie miało miejsce w l. 1938-39.

Dołhobyczów
Wieś gminna, położona na Grzędzie Sokalskiej. Pierwotne nazwy Dolobieczowo, Dołobiczow, obecna nazwa od XIX w. Wieś wzmiankowana w 1430 r. kiedy to książę bełski nadał wieś Mikołajowi Kinikowi herbu Prawdzic. Często zmieniali się jego właściciele. Zapewne już w XV w. był we wsi dwór. Pierwsza wzmianka o wspomnianym dworze pojawia się w 1688 r. kiedy to Skrzetuscy dokonują działu majątku (połowę wraz z dworem otrzymała Anna z Pietraszewskich, żona Stanisława Skrzetuskiego). Pałac w Dołhobyczowie wzniesiono na pocz. XIX w. dla Ludwika Rastawieckiego. W 1837 r. rozbudowano go dla jego syna Edwarda. Prace wykonano wg projektu Antoniego Corazziego. W 1896 r. majątek nabył Stefan Świeżawski, ożeniony z Kazimierą Marią Świeżawską. W 1938 r. Towarzystwo Kredytowe Ziemskie zadłużone dobra wystawiło na licytację. Za 128 104 zł kupił je Tadeusz Eustachy Świeżawski (ur. w 1916 r), żonaty z Elżbietą Plantowską. Był ostatnim właścicielem majątku, który w 1946 r. przejął Skarb Państwa. Kościół – jego budowę rozpoczęto w 1910 r wg proj. Wiesława Kononowicza. Głównym fundatorem kościoła był Stefan Świeżawski. Kościół budowano jako wotywny za dyspensę na ślub z cioteczną siostrą Marią. Budowę kościoła ukończono w 1914 r. w stylu neogotyckim. Jedna z wież jest wzorowana na wieży krakowskiego Kościoła Mariackiego. Cerkiew- pierwsza wzmianka o cerkwi jest z 1472 r. Drewniane cerkwie stawiano na wzniesieniu gdzie dziś znajdują się mogiły Hallerczyków i ofiar II wojny światowej. W pobliżu starego cerkwiska na wzniesieniu prawosławna cerkiew murowana z 1910 r.

Gołębie dawna historyczna nazwa Hołubie.
Wieś wzmiankowana w 1488 r. do II wojny właścicielami byli Świeżawscy z Dołhobyczowa. W 1938 r. na polecenie władz uległa zniszczono cerkiew prawosławną.. Wieś była ośrodkiem nacjonalistów ukraińskich. W 1944 r. stacjonowały tu oddziały SS-Galizien. Zespół dworski w dawnym majątku Jeżewskich i Świeżawskich. Dwór był modrzewiowy. Na przełomie XIX i XX w. część starego 300-letniego dworu rozebrano dobudowano nowe murowane skrzydło (wg projektu W. Marconi). W czasie I wojny dwór spłonął, ocalała tylko część murowana, odbudowana w okresie międzywojennym istnieje do dziś. Budowla o nieregularnej bryle, z niewielką wieżyczką o skromnym wystroju elewacji. Obecnie w rękach prywatnych.

Prehoryłe
Niegdyś przedmieście Kryłowa, wymienione w 1473 r. jako własność Jędrzeja Tęczyńskiego. Wieś palona w czasie walk polsko-ukraińskich w l. 1943-44.

Kolonia Kryłów
Prof. Wiktor Zin pisał; ”w drugiej połowie minionego wieku miejsce to zaliczane było do najsłynniejszych sanktuariów Chełmszczyzny, Zamojszczyzny i Wołynia. Każdej niedzieli i w każde święto gromadziły się tu dziesiątki furmanek, a w zimie sań. Na wilcze uroczysko ściągały tłumy”. Jest to dawne miejsce odpustów oraz pielgrzymek prawosławnych i katolików. Kamienna figura św. Mikołaja z wilkiem- rzeźby wykonane z piaskowca. Wg tradycji figurę św. Mikołaja patrona trzody i inwentarza postawił rządca majątku z Kryłowa, któremu przyśniło się, że nadejdzie „pomór na bydło”.

Kryłów
Gród na wyspie na Bugu istniał już w X w., jako jeden z Grodów Czerwieńskich, tworzący wraz z grodami w Sokalu, Gródku i Horodle linię fortyfikacji wzdłuż Bugu. Podzielił los tamtych - zapewne zniszczony przez Tatarów w poł. XIII w. od X do XIV w. Grody Czerwieńskie znajdowały się we władaniu książąt ruskich. W 1387r. zostały przyłączone do Korony. W 1473 r. Kryłów wspomniany jest jako własność Jędrzeja Tęczyńskiego, który umiera w 1541r. trzy lata później Kryłów dziedziczyła jego córka Zofia- bohaterka romantycznej historii. Zakochał się w niej wielmoża wielkopolski Stanisław Ostroróg - kalwin. Tęczyńscy – gorliwi katolicy nie wyrazili zgody na małżeństwo. Ostroróg porwał pannę, wywiózł do Wielkopolski i tam ją poślubił. Tęczyńscy nie pogodzili się z „faktem dokonanym”, nie uznali małżeństwa i nie chcieli oddać kryłowskich dóbr. Do ugody doszło po latach i w 1546 r, małżonkowie objęli Kryłów i 13 wsi. Zamieszkali tu jednak dopiero w 1560 r. Stanisław założył tu zbór kalwiński. Ich syn Mikołaj powołał w Kryłowie gimnazjum kalwińskie - podobno rywalizowało z Akademią Zamojską. Spadkobiercy Michała zm. w 1612 r. odeszli od kalwinizmu, co spowodowało upadek gimnazjum. W 1651r. udający się pod Beresteczko król Jan Kazimierz gościł w Kryłowie. W 1656 r. zdobyli go Szwedzi, potem Kozacy i Moskale. Na wyspie zachowały się pozostałości zamku Tęczyńskich i Ostrorogów. Zachowały się mury potężnej bastei, pozostałości murów oporowych, obszerne podziemia z których ponoć lochy prowadziły do klasztoru reformatów, do cudownego źródełka, a nawet do Bełza i Włodzimierza. Wg miejscowej tradycji, na wyspę prowadził most zwodzony, przy którym był kamień z napisem: „Bój się Pana Boga i Mikołaja Ostroroga”. Od 1781 r. własność Chrzanowskich. Tu w 1820 r. Józef Chrzanowski wybudował parterowy barokowo- klasycystyczny dwór , który otaczał rozległy park. w 1861 r. podczas balu do dworu wrzucono kawałki ołowiu z ostrzeżeniami i groźbą- aby zaniechano balów. Od 1878 do 1939r. Kryłów był własnością Horodyskich. Z zespołu pałacowego została aleja lipowa, neogotycka brama z domkiem odźwiernego z poł. XIX w. Pałac Horodyskich miał 47 pomieszczeń. W 1868 r. tak jak i inne miasteczka w Kongresówce utracił prawa miejskie. Z klasztoru reformatów pozostała część ceglanego muru z bramą z drugiej poł. XVIII w. przed którą stoi figura św. Jana Nepomucena.

Czumów
Wymieniony w źródłach pisanych już w 1400 r. Znajduje się tu eklektyczny pałacyk Podhoreckich z 2 poł. XIX w. Podczas I wojny był w nim austriacki szpital polowy. Częściowo spłonął w czasie działań wojennych. W okresie II wojny w pałacu była placówka Grenschutzu, na granicy niemiecko- radzieckiej. Wokół dworu wycięto drzewa, aby nie zasłaniały widoku na graniczny Bug. W 1944 r. pałacyk zajęto na placówkę WOP, w latach 50-tych była tu szkoła, od 1989 r. jest własnością prywatną.

Gródek Nadbużny
Grodzisko utożsamiane z grodem Wołyń, znanym z ruskich latopisów. Od 990 r. było to jedno z centrów plemiennych Wołynia. Wołyń należał do Rusi Kijowskiej i był jednym z głównych ośrodków Grodów Czerwieńskich. W 981 r. zajął je książę Włodzimierz. Bolesław Chrobry zdobył go w 1018 r. w drodze na Kijów. Oddziały Chrobrego tu przeprawiły się przez Bug, na przeciwnym brzegu rzeki stały wojska Jarosława. Wzgórze Horodysko - odkryto na nim pochówek wojownika w pełnym uzbrojeniu.

Hrubieszów
Leży nad Huczwą, na terenie Kotliny Hrubieszowskiej. Do początku XIX w. używano nazwy Rubieszów. Wymieniany w źródłach w 1255 r. jako, że w tej okolicy książę halicko-włodzimierski Daniel upolował 6 dzików i „poszedł podziękować Bogu do św. Mikołaja”. Prawa miejskie otrzymał Hrubieszów od Władysława Jagiełły, ten też powołał tu pierwszą parafię. Istniał w Hrubieszowie zamek, w którym spotkał się Jagiełło z Witoldem w 1411 r. Zdobyty i zniszczony przez Chmielnickiego, nie został odbudowany. W 1664 r. na miejscu dawnego zamku pobudowano dwór. Hrubieszów był królewszczyzną do czasów austriackich. Było tu starostwo niegrodowe. W XVIIIw. we władaniu Franciszka Salezego Potockiego i jego syna Szczęsnego- marszałka Targowicy. Potoccy podźwignęli miasto z upadku. W 1799 r. rząd austriacki zamienił starostwo hrubieszowskie z Ignacym Cetnarem wojewodą bełskim za dobra solne. Dworek Du Chateau stoi prawdopodobnie na miejscu dawnego zamku. Pierwszym właścicielem pałacu miał być wspomniany Fr.S. Potocki. W 1850 r. właścicielem dworu był Aleksander Piotr Du Chateau szlachcic francuski. Ostatnią właścicielką była Maria Du Chateau z domu Mazaraki. W 1970 r. zakupiła go Powiatowa Rada Narodowa- dziś Muzeum. Postacią związaną z rodem Zamoyskich i Ordynacją Zamojską był ks. Stanisław Staszic, który w ostatnich latach XVIII w. był wychowawcą dzieci Zamoyskich w Zwierzyńcu. W 1800 r. Anna Sapieżyna z Zamoyskich (ordynatowa) kupiła dobra hrubieszowskie dla Stanisława Staszica- przekazała je w 1816 r. Doniosłym faktem w dziejach miasta Hrubieszowa i całego regionu było utworzenie w 1816 r. przez księdza Stanisława Staszica Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego, pierwszej organizacji rolniczej o charakterze spółdzielczym w Europie. W myśl statutu TRH chłopi 8 wsi będących własnością Staszica zostali uwolnieni od pańszczyzny i otrzymali na własność użytkowaną ziemię i zabudowania. Do wspólnego zaś użytkowania St. Staszic przekazał im: lasy, stawy, młyny i część pól ornych. Członkowie stowarzyszenia prowadzili własne instytucje użyteczności społecznej: szkoły, magazyny zbożowe, szpitale, bank pożyczkowy, instytucję rent dla starców i sierot oraz utworzyli fundusz stypendialny dla uczącej się młodzieży."Gmina staszicowska", w skład której wchodziły wsie: Brodzica, Czerniczyn, Pobereżany, Dziekanów, część Szpikołos, Jarosławiec, Busieniec, Putnowice oraz część miasta Hrubieszowa (Podzamcze i Wójtostwo) była w pierwszej połowie XIX wieku jedyną, w której chłopi przez swoich delegatów i Radę Gospodarczą gospodarowali i współrządzili Towarzystwem. Organizacja ta przetrwała - po wielu przeobrażeniach - do czasów II wojny światowej.
W mieście i okolicznych wsiach pozostały do dziś materialne ślady działalności Towarzystwa i wciąż żywa pamięć o jego twórcy. W kościele parafialnym św. Mikołaja w Hrubieszowie znajduje się popiersie wybitnego Polaka i dobrodzieja hrubieszowskich rolników. Na poklasztornym budynku - wieloletniej siedziby Liceum Ogólnokształcącego im. ks. St. Staszica znajduje się płaskorzeźba z jego popiersiem, a we wnętrzu, w sąsiedztwie auli, wisi medalion wykonany przez artystę plastyka Edwarda Gorola - pamiątka po hrubieszowskich obchodach 150 rocznicy powstania Towarzystwa . Upowszechnieniem bogatego dorobku naukowego Staszica i wielu jego zasług dla rozwoju polskiej gospodarki i oświaty zajmuje się hrubieszowskie Muzeum im. ks. St. Staszica. Placówka ma charakter regionalny i wielodziałowy. W muzealnych wnętrzach zabytkowego dworku przy ul. 3 Maja 11 można obejrzeć wystawę stałą "Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie - dzieło St. Staszica ". Prezentowane archiwalia, dawne fotografie i liczne wizerunki twórcy TRH, przybliżają struktury i efekty działalności Towarzystwa przez blisko 130 lat. Muzeum organizuje tu dla młodzieży szkolnej odczyty, lekcje muzealne na tematy: "Związki Stanisława Staszica z regionem". Przewodnik W. Piątaka "Region hrubieszowski" pomoże zainteresowanym ustalić trasę wycieczki po zachowanych w regionie materialnych śladach po Towarzystwie i pamiątkach po St. Staszicu. Na trasie znajduje się wieś Dziekanów położona w odległości ok. 6 km na północny wschód od Hrubieszowa. Miejscowość ta nazywała się dawniej Dyakonów i była siedzibą władz Towarzystwa. Do dziś w centrum wsi stoi budynek, w którym mieściło się biuro TRH, zwane "zarządcówką". W jego sąsiedztwie zachowała się dawna kuźnia, a na cmentarzu znajduje się kaplica grobowa rodziny Grotthusów - dziedzicznych prezesów Towarzystwa. Jest tu ponadto pomnik Stanisława Staszica - płaskorzeźba z popiersiem na kamiennym krzyżu. W Jaroslawcu koło Uchań zachował się dawny zajazd zbudowany w latach 20-tych XIX w. Obecnie mieści się tu biblioteka z izbą pamięci i Wiejski Dom Kultury. W głębi wsi, w sąsiedztwie kaplicy św. Stanisława, stoi jeden z trzech magazynów zbożowych TRH - murowany budynek, kryty gontem, wsparty wzdłuż ściany frontowej na czterech filarach. W centrum Jarosławca stoi obelisk ufundowany przez stowarzyszonych w 1926 r. dla upamiętnienia 100 rocznicy śmierci St. Staszica. Postać Stanisława Staszica i jego działalność wciąż inspiruje twórców ludowych oraz ludzi pióra z Hrubieszowa i okolic. Ignacy Grabarczuk w tomiku "Podzwonne dla Strzech" napisał: "U nas jest opinia taka, Staszica mają za wielkiego Polaka, Dziś jeszcze każdy się zachwyca dziełem Stanisława Staszica. Urodził się w Piłe, osiadł w Dziekanowie, Kupił wieś Szpikołosy, a także Gołebowiec..."

Opracowała: Maria Puźniak