Szlakiem A. Wachniewskiej

Trasa wycieczki:
Zamość - Szczebrzeszyn - Zwierzyniec (przejście piesze szlakiem Aleksandry Wachniewskiej) - Zamość

Zamość
Klasztorny zespół pobonifraterski na tzw. Podkarpiu, w sąsiedztwie kościoła franciszkanów w pobliżu Starej Bramy Lwowskiej. Bonifratrów do Zamościa sprowadził w 1649 r biskup Mikołaj Świrski, sufragan chełmski. W 1660 r położono kamień węgielny pod drewniany kościół i klasztor. W latach 1756-73 z fundacji Jana Jakuba Zamoyskiego wg proj. Jerzego de Kawe wybudowano murowany klasztor na planie trapezowym, oraz kościół św. Krzyża. Szpital dla 30 osób mieścił się w części południowej. Bonifratrzy swoje obowiązki wykonywali wewnątrz murów klasztornych i w domach prywatnych. Ponieważ w ówczesnych czasach szpitale były właściwie przytułkami, to szpital bonifratrów był jedynym który zapewniał opiekę nad chorymi. Leczyli wszystkich cierpiących, nie pytając o wyznanie czy narodowość. Zakon bonifratrów w Zamościu podzielił los innych zakonów za czasów zaboru austriackiego. Bonifratrzy łac. Frates misericordie b. Joannie de Deo - bracia miłosierdzia, katolicki zakon szpitalny. Założony przez Jana Bożego jako wspólnota świeckich w 1450 r w Hiszpanii. W 1572 r papież Pius V zatwierdził regułę zakonu wzorowaną na regule św. Augustyna. Od 1586 r. bracia dodatkowo składają śluby troski o chorych. Leczą ziołami, prowadzą apteki i szpitale dla chorych psychicznie. Pierwszy klasztor bonifratrów w Polsce powstał w Krakowie w 1609 r. z wdzięczności dla bonifratry Gabriela Ferrara, który przybył z Wiednia aby ratować zdrowie Zygmunta III Wazy.

Szczebrzeszyn
Szczebrzeszyn leży na Roztoczu w jego zachodniej części. Przez miasto przepływa największa rzeka Roztocza -Wieprz. Pierwsza wzmianka pisana o Szczebrzeszynie pojawia się w 1352r kiedy to Kazimierz Wielki ruszył na wyprawę przeciwko Litwinom i stanął obozem pod Szczebrzeszynem. W 1377r. Ludwik Węgierski nadaje Szczebrzeszyn z miastami Goraj, Kraśnik i Turobin Dymitrowi z Klecia. Dymitr zwany później z Goraja był zaufanym człowiekiem królów: Ludwika Węgierskiego i Władysława Jagiełły.Drogą sukcesji miasto przeszło na własność Tarnowskich, Kmitów, w 2 poł.XVI w należało do Andrzeja Górki z Wielkopolski. W 1583 r. spłonął zamek a wraz z nim dokumenty dotyczące miasta. W 1593 r. zadłużoną włość szczebrzeszyńską od spadkobierców Stanisława Górki - syna Andrzeja kupił Jan Zamoyski (miasto Szczebrzeszyn i 36 wsi). Dobra szczebrzeszyńskie zostały włączone do Ordynacji Zamojskiej. Ze Szczebrzeszyna pochodzą: Cohen Izahar Ber – wybitny talmudysta, Wojciech Basaj – rektor Akademii Krakowskiej, autor podręcznika gramatyki łacińskiej, Jan Siestrzyński- pionier fonetyki polskiej, Józef Brandt- malarz, Zygmunt Klukowski- lekarz i regionalista autor „Dziennika z lat okupacji” świadek na Procesie Norymberskim, inż. Adam Kraczkiewicz – pracował przy budowie Kanału Sueskiego. W centrum miasteczka znajduje się prostokątny rynek z ratuszem z 1830 r pośrodku, kilkakrotnie przebudowywany. Prawie wszystkie zabytki Szczebrzeszyna znajdują się w obrębie rynku. Kościół parafialny św. Mikołaja w stylu „renesansu lubelskiego”, został wybudowany staraniem Mikołaja Kiślickiego (proboszcza szczebrzeszyńskiego) w latach1610-20 w miejscu starszej świątyni. We wnętrzu na uwagę zasługuje renesansowa sztukateria na sklepieniu, w postaci żeber tworzących siatkę geometrycznych motywów. W ołtarzu głównym znajduje się obraz patrona świątyni św. Mikołaja datowany na początek XVII w. w ołtarzu bocznym od strony północnej- obraz św. Walentego, w ołtarzu od południa krucyfiks. Są to ołtarze klasycystyczne. Do naw z dwu stron kościoła przylegają kaplice z barokowymi ołtarzami. Portal główny świątyni jest barokowy, boczne późnorenesansowe (od południa w rogach twarze aniołków, od północy diabełków). Na zewnętrznej ścianie prezbiterium kartusz herbowy Zamoyskich. Na cmentarzu przykościelnym figura Madonny na gruszkowatym cokole. Przy ul. Zamojskiej w pobliżu kościoła figura przydrożna z datą 1655 – upamiętniająca opuszczenie miasta przez ostatniego arianina. Cerkiew Zaśnięcia (Wniebowzięcia)MB, wybudowana została w l.1560-70, mieści w sobie mury z wcześniejszego kościoła z XIV w. Zachowały się żelazne drzwi z datą 1560 r. i polichromia ruska o pow. ponad 100 m kw. z około 1620 r. Świątynia była odnawiana i przebudowywana, od I wojny światowej nieczynna. Obecnie restaurowana jako prawosławna (w cerkwi w Hrubieszowie znajduje się ikonostas do remontowanej cerkwi w Szczebrzeszynie). Synagoga z przełomu XVI i XVII w, przebudowana w XVIII w, spalona w czasie II wojny. Zrekonstruowana w latach 1957-63 wewnątrz zachowała się renesansowa szafa ołtarzowa służąca do przechowywania Tory (Pięcioksiąg Starego Testamentu). Na sklepieniu renesansowa sztukateria – dekoracyjne żebra tworzące siatkę geometrycznych motywów. Przy wejściu tablica informacyjna w języku: hebrajskim, jidysz i polskim. (w Izraelu działa związek dawnych mieszkańców Szczebrzeszyna). W pobliżu znajduje się dawny zespół klasztorny franciszkanów z kościołem św. Katarzyny. Wybudowany w latach 1620-38 z fundacji Tomasza Zamoyskiego. W 1783 r. po kasacie zakonu franciszkanów klasztor zamieniono na koszary a później szpital – umieszczono tu siostry szarytki. Po 1883 r, szpital przejęły siostry prawosławne a kościół przeznaczono na cerkiew. Po 1917 r świątynię ponownie wyświęcono jako kościół rzymskokatolicki. W latach okupacji funkcjonowała znowu jako cerkiew. W klasztorze nadal znajduje się szpital- pracował w nim doktor Zygmunt Klukowski. Kościół św. Katarzyny (pierwotnie Św. Trójcy) w stylu „renesansu lubelskiego” ma bogato zdobione wnętrze. Stiukowa i malarska dekoracja sklepienia. Sztukaterie są dziełem Jana Wolffa. Ołtarze późnobarokowe, piękna z XVIII w drewniana ambona. W ołtarzu głównym obraz MB Bonifraterskiej, przeniesiony tu z Zamościa. MB Bonifraterska opiekunka chorych. Obraz u bonifratrów znalazł się w 1689r. przeniesiony w uroczystej procesji z przedmieścia lwowskiego gdzie cudownie miał ocaleć podczas pożaru domu kupca Wawrzyńca z Przedmieścia Lwowskiego. Procesja w której uczestniczył biskup chełmski Święcicki w asyście prałatów kolegiackich udawała się z obrazem do kolegiaty zamojskiej. Po przekroczeniu bram miasta, obok drewnianej kapliczki bonifratrów „nie dał się dalej nieść, stawszy się ciężarem ponad siły niosących” Po kasacie zakonu obraz przeniesiono do franciszkanów w Szczebrzeszynie. Kirkut przy ul. Cmentarnej, jest to jeden z najstarszych cmentarzy żydowskich na Lubelszczyźnie. Zachowało się na nim około 400 nagrobków, najstarszy pochodzi z 1545 r Jechiela Ben Mosze. Wśród nagrobków jest grupa macew z XVI i XVII wieku. W centrum nekropolii, przy jednym z dwóch masowych grobów z 1942r postawiono w 1991r pomnik ku czci Żydów zamordowanych na tym miejscu. Przy wejściu między dwoma dębami stara macewa, wciśnięta głęboko w ziemię przez rosnące drzewo. Jest tu pochowany cadyk Szlomo zwany Dobrodusznym. W święto Jom Kipur (Dzień Pojednania), kiedy wszyscy dorośli Żydzi przebywali w bożnicy, cadyk podobno chodził wokół ich mieszkań i słuchał, czy dzieci płaczą. Jeśli tak się działo przychodził do domu i je uspokajał. Grodzisko usytuowane na zachodnim przedmieściu Szczebrzeszyna. Za Kazimierza Wielkiego zbudowano tu zamek, który spłonął w 1583 r. Do dziś zachowała się ruina murowanej wieży. Na cmentarzu katolickim – ul Cmentarna, znajduje się neogotycki kościół cmentarny św. Leonarda z lat 1908-10, na cmentarzu mogiły powstańców 1863r, żołnierzy września, partyzantów. Obok kościoła św. Leonarda znajduje się nagrobek Stanisławy Kaczorowskiej oraz metalowy krzyż z tabliczkami zmarłych z rodziny Kaczorowskich. (w księgach stanu cywilnego z 1849r znaleziono dokument stwierdzający, że w Szczebrzeszynie 30.06.1849 r Mikołaj Kaczorowski w obecności księdza Marcina Stefańskiego i świadków sporządził dokument chrztu syna Feliksa Pawła Kaczorowskiego, po kądzieli dziadka Jana Pawła II. Mikołaj Kaczorowski był fornalem w majątku w Michalowie. Młyn wodny nad Wieprzem z pocz. XX w wybudowany przez ordynata Maurycego Zamoyskiego. Pomnik Chrząszcza –pierwszy w świecie pomnik Chrząszcza został odsłonięty 14.09.2002 r z okazji 650-lecia Szczebrzeszyna. Bajkowa postać z wiersza Jana Brzechwy ustawiona jest na cokole obok źródełka przy ul. Zygmunta Klukowskiego. Chrząszcz wykonany jest z drewna lipowego, ma 2.3m wysokości. Autor projektu- Zygmunt Jarmuł, zaś pomnik wykonali pod jego kierunkiem uczniowie Państwowego Liceum Sztuk Plastycznych w Zamościu.

ZWIERZYNIEC
Leży na Roztoczu nad rzeką Wieprz, w parku zwierzynieckim do Wieprza wpada rzeka Świerszcz, zasilając po drodze swymi wodami stawy „Echo” i „Kościelny”. Początki Zwierzyńca sięgają XVI wieku. Jan Zamoyski kanclerz i hetman wielki koronny nabył „włość szczebrzeską” w 1593 r. w jej lasach, u stóp Bukowej Góry wzniósł modrzewiowy dwór, otoczył go ogrodem, a w części puszczy urządził „zwierzyniec”. Dwór który służył Zamoyskim przez 250 lat nie przetrwał do naszych czasów. Losy osady przez wieki nierozerwalnie związane były z rodziną Zamoyskich. Po 1821r tu znajdowała się m.in. siedziba zarządu dóbr ordynacji. Zwierzyniec jako osada urzędnicza funkcjonował do 1944r. Większość zabytków Zwierzyńca to fundacje Zamoyskich. Kościół na wyspie św. Jana Nepomucena. Świątynia wzniesiona w latach 1741-1747 z fundacji Teresy i Tomasza Antoniego Zamoyskich. Budowniczym był prawdopodobnie Jan Columbani. Fronton zwieńczony trójkątnym szczytem. Krzyż żelazny, poniżej oko opatrzności i gołębica. Na szczycie znajduje się kartusz herbami Zamoyskich „Jelita” i Michowskich „Rawicz”. Wewnątrz iluzjonistyczna polichromia Łukasza Smuglewicza nawiązująca do wezwania świątyni. W głównym ołtarzu św. Jan Nepomucen. Na bocznych ścianach postacie kobiet symbolizujące cnoty Świętego; wiara dźwigająca kolumnę (stałość i siła), tajemnica z kluczem i zapieczętowanym listem (sakrament spowiedzi). W kaplicy po stronie prawej znajduje się ołtarz i ambona które na początku XX w zostały ofiarowane do świątyni przez pracowników fabryki mebli ze Zwierzyńca. W oknie kaplicy lewej odrestaurowany piękny witraż. Zwierzyniecka tradycja głosi, że staw na Świerszczu zwany dziś Kościelnym utworzono rękami jeńców tatarskich i tureckich, których użyczył Janowi Zamoyskiemu „Sobiepanowi” sąsiad i przyjaciel Jan Sobieski. Budynki zarządu Ordynacji Zamojskiej (obecnie budynki służą jako szkolne), z 1 połowy XIXw W pokoju nauczycielskim- dawny gabinet plenipotenta- znajduje się namalowana na ścianie mapa dóbr ordynacji. Za budynkami pozostałości alei lipowej tzw. „alei Marysieńki”. Browar założony w 1806r początkowo w jednej z oficyn dworskich. Rezydencja plenipotenta z 1890r, drewniana piętrowa willa z misternymi szalunkami. prowadzi do niej zrekonstruowana brama do dawnego „zwierzyńca”. Pomnik szarańczy- kamień w formie prostopadłościanu, upamiętniający plagę szarańczy w 1711r. przeniesiony z Hamerni na teren utworzonego na początku XXw Ogrodu Skarbowego (dziś park środowiskowy). Roztoczański Park Narodowy utworzony w 1974 r. aktualnie zajmuje powierzchnię 8 482ha. lasy Parku posiadają dużą wartość przyrodniczą i nieprzeciętne walory krajoznawcze. Z tymi lasami związane były losy żyjących tu ludzi, świadectwem tego są liczne mogiły i pomniki w różnych okresów naszych dziejów. W Parku wytyczono trasy które umożliwiają poznanie jego walorów przyrodniczych i kulturowych np: Ścieżka poznawcza na Bukową Górę (zielona), Ścieżka poznawcza na Piaseczną Górę (żółta), Ścieżka poznawcza po wydmie do stawów „Echo”(niebieska), Ścieżka poznawcza Aleją Aleksandry Wachniewskie (zielona). Najsłynniejsze ze zwierzynieckich wzniesień (rezerwat przyrody utworzony już w 1938 r) Bukowa Góra -spotykamy tu różne zespoły leśne od borów sosnowych po bór jodłowy i buczynę karpacką. Na Bukową Górę idziemy dawną „ścieżką pałacową” ukazującą to różnorodne środowisko leśne (ścieżka dydaktyczna ma swój początek przy Ośrodku Edukacyjno Muzealnym). Ze szczytu góry rozciąga się wspaniały widok na rozległe wzgórza roztoczańskie i pola ułożone w barwne pasy niczym ręczniki. Z Bukowej Góry można zejść do widocznej w dole wsi Sochy której mieszkańcy przeżyli tragedię pacyfikacji 1 czerwca 1943 r. Na skraju wsi znajduje się cmentarz na którym zostały pochowane ofiary tej tragedii.

Aleksandra Wachniewska- malarka Roztocza.
Córka Franciszka Fejfera- Stankowskiego, zarządcy folwarku i kierownika szkółek leśnych we Floriance w Ordynacji Zamoyskich. Aleksandra z Fajfer- Stankowskich urodziła się 25 IX 1902 r. we Floriance, zmarła 14 X 1989r. Po ukończeniu pensji Wacławy Arciszowej w Lublinie, w 1923 r rozpoczęła studia w Szkole Stuk Pięknych w Warszawie. 11 X 1930r w warszawskiej parafii św. Aleksandra poślubiła Zygmunta Edwarda Wachniewskiego urzędnika Ubezpieczalni Warszawskiej, kawalera krzyża Virtuti Militarii za 1920 r. Jego matka Helena z Chmielowskich była kuzynką Brata Alberta. Z mężem Zygmuntem Wachniewskim zamieszkała w Warszawie. Często przyjeżdża do Zwierzyńca gdzie zamieszkali rodzice po przejściu ojca na emeryturę. Na stałe do rodzinnego domu wraca we wrześniu 1939 r. Tu Wachniewska jawi się nam nie tylko jako malarka drzew, ale także jako zagorzała działaczka ochrony roztoczańskiej przyrody. Dla ratowania rodzimej przyrody podjęła współpracę z elitą ówczesnych polskich przyrodników. Z ramienia Państwowej Rady Ochrony Przyrody pełniła funkcję społecznego delegata ochrony przyrody na Zamojszczyznę. Natomiast ZG PTTK powołał ją na społecznego opiekuna ochrony przyrody i zabytków architektury Roztocza. Wniosła największy wkład w utworzenie RPN. Zwiedzając RPN, idąc na Bukową Górę czy też inną wyznaczoną w Parku ścieżką warto pamiętać o malarce dzięki której chroniona jest roztoczańska przyroda. „Ścieżka Aleksandry Wachniewskiej” (znaki zielone) zaczyna się na tyłach Ośrodka Muzealno- Edukacyjnego RPN. biegnie obok „Księżej łąki”- miejsce obserwacji konika polskiego. prowadzi kładką przez rzekę Świerszcz, mija dawny kanał- pozostałość po osi wodnej renesansowej willi Zamoyskich, dochodzi do domu w którym mieszkała malarka i Alei Aleksandry Wachniewskiej obsadzonej okazałymi akacjami.

Opracowanie: Maria Puźniak