Twierdza zamojska - spacerkiem przez fortyfikacje

Zamość po fundacji Jana Zamoyskiego w 1580 roku pełnił nie tylko funkcję rezydencji czy ośrodka handlu, ale przede wszystkim twierdzy. Zaprojektowany został jako organizm wielofunkcyjny – sprzężenie rezydencji i miasta . Tzw. Miasto idealne. Otoczono go potężnymi fortyfikacjami bastionowymi systemami, nowowłoskiego projektu Włocha Bernardo Moranda. Początkowo były one ziemne, następnie murowane z cegły i kamienia. Miasto otrzymało plan nieregularnego pięcioboku dostosowanego do terenu. Zbudowano 7 bastionów połączonych tzw. kurtynami czy linią wałów. W murach istniały 3, a potem 5 bram : Lubelska Stara i Nowa od północy, Lwowska Stara i Nowa od wschodu oraz Szczebrzeska od południa.
Długość murów twierdzy wynosiła prawie 2400 metrów – przy powierzchni miasta 24 hektary. Od południa i zachodu miasto chronione było rozlewiskiem wód Łabuńki i Topornicy . Spiętrzono je systemem tam i grobli. Tak opasane miasto posiadało także arsenał z dużą ilością broni i prochu. W wyniku ciągłych,ale głównie XIX – wiecznych remontów i modyfikacji przybyły kolejne elementy twierdzy. Takie jak: działobitnia – rotunda, 5 kojców – kaponier, 2 nadszańce, 2 bramy – Nowa Lubelska i Nowa Lwowska, prochownia, nowe śluzy, rowy strzeleckie i narożne mury tzw. słoniczoła.
Wiązało się to z upaństwowieniem i unowocześnieniem twierdzy. Powstało tu też główne więzienie w kraju. Twierdza zamojska przetrwała wiele oblężeń i burzliwych wydarzeń w swojej 286 letniej historii - czyli w latach 1580 – 1866.
Największe to oblężenie przez Kozaków i Tatarów Bohdana Chmielnickiego w 1648 r. Kolejne to oblężenie przez Szwedów Karola X Gustawa w 1656 i wojska siedmiogrodzkie Jerzego Rakoczego w 1657r.
W 1704r. wpuszczono do Zamościa Szwedów , w 1715 r. podstępem weszły wojska saskie.
W roku 1771 pod Zamościem toczyły się walki konfederatów burskich.
W 1772 r. twierdza została zajęta przez Austriaków. W 1809 r. Zamość jedyny raz w historii został zdobyty szturmem przez Polaków. Wsławiła się przy tym Joanna Żubrowa – odznaczona krzyżem Virtuti Militari.
W 1813 r. miasto przez ponad 8 miesięcy broniło się przed Rosjanami. Wybito wtedy monety oblężnicze- jedyne takie w Polsce.
W 1831 r. twierdza zamojska jako ostatnia biorąca udział w Powstaniu Listopadowym poddała się Rosjanom.
Kres znaczenia militarnego fortyfikacji przyniósł rok 1866. Jako przestarzała konstrukcja została zlikwidowana i częściowo zburzona. Garnizon rosyjski przeniesiono około 1 km. na północ w stronę Lublina.
W historii Zamościa zapisały się takie postaci związane z twierdzą jak: Bernardo Morando, Andrea dell’Aqua, Jan Michał Link, Andrzej Bem, Jerzy de Kawe, Jan Mallet Malletski – architekci i inżynierowie.
Obecnie od 2005 roku prowadzone są intensywne prace restauratorskie mające na celu częściową odbudowę i udostępnienie turystom wielu elementów dawnej twierdzy.
Poszczególne jej elementy można zwiedzić na oznakowanej trasie turystycznej po starym mieście. Będąc w Zamościu warto zobaczyć obiekty takie jak :
Brama Szczebrzeska - znajduje się nieopodal katedry od płd.- zach. Znacznie przebudowana w XIX w. Została wzniesiona w latach 1603-05 wg. proj. B. Moranda Przebudowana w XVIII w., otrzymała rokokową attykę z kamiennymi wazonami i rzeźbami św. Floriana i św. Michała Archanioła. Po zamurowaniu Starej Bramy Lubelskiej tędy odbywały się uroczyste wjazdy do miasta. W czasach królestwa Kongresowego została zamieniona w wiezienie - w latach 1824-25 więziony był tutaj Walerian Łukasiński. W XI 2007r. rozpoczął się jej remont. Brama ma odtworzony przejazd i zagospodarowane otoczenie.
Dawna wartownia - Masywny niewielki budynek w stylu klasycznym o cechach obronnych z I połowy XIX strzegący wjazdu do Bramy Szczebrzeskiej. Leży w pobliżu tuż za fosą na zachód. Obecnie po remoncie.
Arsenał - Położony jest tuż przy Bramie Szczebrzeskiej. Jest budowlą piętrową o 63m długości fasadzie i planie prostokąta. Od południa posiada trójarkadowy portyk z bocznymi schodami. Mimo, iż był jedną z pierwszych i najważniejszych budowli w Zamościu w XVI w. jego obecny wygląd to wynik wielokrotnych przebudów od XVII do XIX w.
W I poł. XIX w. pozbawiono go wszystkich ozdobnych elementów i nadano surowy klasycystyczny wygląd. Na parterze znajduje się długa dwunawowa hala - będąca miejscem ekspozycji Muzeum Barwy i Oręża poświęconego twierdzy Zamość. Wystawiane są kopie i oryginały broni, oraz wyposażenia wojskowego z XVI-XIX w. Oprócz tego znajduje się ekspozycja poświecona rozwojowi fortyfikacji twierdzy. Piętro jest miejscem ekspozycji czasowych dotyczących wojny i obronności.
Prochownia - Nadszaniec położona na płd. - zach. od arsenału. Jest to częściowo zachowany neogotycki budynek z cegły położony na bastionie nr III. Zbudowany przed 1845r. jako ostatnia budowla obronna w Zamościu.
Wystawa plenerowa uzbrojenia Ludowego Wojska Polskiego z okresu wojny i PRL. Na niej: działa, czołgi, samochody.
Ok. 500 m. na południowym - wschodzie za torami kolejowymi i Łabuńki znajduje się Mauzoleum Martyrologii Zamojszczyzny. Jego centrum to:
Rotunda
Masywny ceglano - kamienny budynek forteczny wzniesiony w I poł. XIX w. w czasie przebudowy i modernizacji twierdzy Zamościa zbudowany na planie koła o średnicy 54 m. z otworami strzelniczymi. Zamiast dachu warstwa ziemi. Pełnią funkcje działobitni. Była ona wysunięta ponad 500 m. przed lico murów obronnych w kierunku południowym. Z miastem łączyła ją umocniona grobla (być może także podziemne przejście) W okresie międzywojennym rotunda pełniła funkcje składu amunicji. Od 1939 do 1944 była miejscem więzienia i egzekucji mieszkańców Zamojszczyzny. Zginęło ok. 8 tyś. ludzi - dwa razy tyle było więzionych. W dawnych celach więziennych urządzono ekspozycje upamiętniające poszczególne grupy społeczne i zawodowe. Na dziedzińcu płyta pamiątkowa. Oryginalne wrota z napisami w języku niemieckim. Na zewnątrz dookoła Rotundy oraz wzdłuż grobli cmentarz ofiar hitlerowskich z terenu miasta i Zamojszczyzny. Zbiorowe kwatery żydowskie oraz żołnierzy radzieckich. Wewnątrz w 5 ostatnich celach nowa ekspozycja (od I 2008).
Stara Brama Lubelska - Należy do starszych budowli w mieście. Pochodzi z końca XVI w. Zbudowana w stylu manierystycznym z arkadowym półokrągłym przejazdem. Wysoki trójkątny ozdobny szczyt z wyobrażeniem Polonii i inskrypcjami w języku łacińskim chwalącymi ojczyznę. Przejazd do niedawna zamurowany na pamiątkę przejazdu przez nią jeńca Zamoyskiego - Maksymiliana Habsburga w 1588 r. Brama po obecnym remoncie odzyska przejazd, a nawet most zwodzony.
Kojec lub inaczej kaponiera - Budowla obronna na dnie fosy naprzeciw Starej Bramy Lubelskiej. Wzniesiony z I poł. XIX w. w celu ostrzału linii fosy z obu stron. Woda przepływała spodem. Budynek z cegły i kamienia o rzucie pięcioboku, posiada strzelnice. Jedyny zachowany w całości z pięciu wybudowanych. Obecnie remontowany
Park miejski - Założony w latach 20-tych XX w. na terenach pofortecznych w płn-zach. części miasta. Powierzchnia ponad 11 ha. Teren parku jest urozmaicony i interesujący widokowo ze względu na wykorzystanie wałów(słoniczoła), murów i fosy dawnej twierdzy. Ciekawe mostki i budki lęgowe dla ptaków, liczne pomnikowe drzewa i egzotyczne krzewy. Planuje się postawienie w nim pomników Bolesława Leśmiana i Marka Grechuty.
Nowa Brama Lubelska - Masywna ceglano-kamienna budowla. Posiada zdobienia wokół arkadowego przejazdu głównego. Przed bramą od północy drewniany most na głębokiej fosie i pozostałości murów kojca oraz skarp brzegowych. Przy bramie fragmenty odnowionych murów obronnych i galerii strzelniczej z I poł. XIX w. Niedawno zakończono renowację i rekonstrukcję muru od Nadszańca.
Amfiteatr - Leży po drugiej stronie fosy naprzeciw bramy. Zbudowany pod koniec lat 70-tych XX w. Posiada ok. 4000 miejsc.
Na rawelinie wzniesiony w maju 2007 r. pomnik Dawida Psalmisty wg projektu prof. Gustawa Zemły.
Nadszaniec na bastionie VI - Zbudowany w okresie rozbudowy twierdzy w I poł. XIX w. wg. planów gen. Mallet - Malletskiego jak większość budowli z tego okresu w Zamościu. Zalicza się do monumentalnych dzieł obronnych nie tylko w mieście, ale i w Polsce. Surowa kamienno - ceglana, podłużna budowla o długości 77 m. Dwukondygnacyjna nad i pod ziemią. Potężny blaszany dach od strony murów, wklęsła fasada z licznymi strzelnicami. Grube mury, a wewnątrz długie korytarze i liczne sklepione pomieszczenia. Na bastionie VI obok obecnie boisko. W budynku ma siedzibę Liceum Ekonomiczne. Istnieją plany utworzenia tu Muzeum Twierdzy po nadchodzącym remoncie.
Mury obronne - Najlepiej zachowany ceglany odcinek fortyfikacji o długości ponad 200 m. kryjący wewnątrz galerie strzelniczą z licznymi otworami ogniowymi. Usytuowany miedzy bastionem VI i VII. Wysokość murów dochodzi do 10 m. w obecnej postaci z I poł. XIX w. Przed murem głęboka i szeroka sucha fosa. Mury te poddawane są obecnie rekonstrukcji.
Nadszaniec na bastionie VII - Najpotężniejszy kompleks budowli twierdzy Zamościa. Na starszych XVI-XVII wiecznych murach i wałach wzniesiono w latach 20 i 30 XIX wieku zespół obronny złożony z pięciobocznego ceglanego bastionu nr. VII. Na jego całej zewnętrznej linii znajduje się kryta galeria strzelnicza z otworami ogniowymi. Dawniej był przykryty warstwą ziemi, do 25 III 2008r. na górze mieściło się targowisko. Galeria strzelnicza wraz z podziemnymi przejściami (poternami) i niektórymi dużymi kazamatami wewnątrz murów była udostępniona do zwiedzania. Początek trasy turystycznej - przy Starej Bramie Lwowskiej. Nadszaniec, “kawaler" lub wieża artyleryjska jest potężną ceglano-kamienną budowlą zbudowana na “szyi" bastionu VII. Posiada podobnie jak Nadszaniec na bastionie VI dwie wysokie kondygnacje i wklęsłą fasadę zewnętrzną ze strzelnicami dla dział. Odróżnia się jednak tym, że jest dłuższy - ma ponad 94 metry długości, a cały potężny gmach przykryty jest grubą (2 m) warstwą ziemi. Miała ona chronić go przed wybuchami pocisków. Wewnątrz znajdują się po dwa amfiladowe przejścia wzdłuż całej budowli na obu kondygnacjach nadziemnych. Do 25 III 2008r. budynek spełniał rolę hali targowej. Obecnie po remoncie czeka na nowe funkcje - muzeum oraz galerii handlowej.
Stara Brama Lwowska - Jedna z trzech pierwszych bram Zamościa. Zbudowana pod koniec XVI w. przez Bernarda Morando. Miała być główną bramą miejską w kierunku na Lwów. Spełniała swoją rolę do I połowy XIX w. kiedy to wybudowano obok Nową Bramę Lwowską. Jest budowlą ceglano-kamienną ze sklepionym kolebkowo z lunetami (wnękami) arkadowym przejazdem. Posiada kamienne (piaskowiec) lico. Od wschodu nad przejazdem podobnie jak w Starej Bramie Lwowskiej znajduje się okazały trójkątny szczyt z wyobrażeniem Chrystusa i niewiernego Tomasza. Po bokach ozdobne herby Jelita Zamoyskich. Poniżej łacińskie inskrypcje oddające twierdze pod opieką boską i poświadczające fundacje Zamoyskiego. Wewnątrz przejazdu w ścianach bocznych otwory strzelnicze. Obok przy Nadszańcu jest wejście do galerii strzelniczej. Przy zdobywaniu tej bramy wsławiła się Joanna Żubrowa w 1809r. Otrzymała za to jako pierwsza kobieta w wojsku polskim order Virtuti Militari.
Nowa Brama Lwowska -Usytuowana po drugiej stronie ulicy. Zbudowana w latach 1820-1821 pod kierunkiem Jana Pawła Lelewela - inżyniera wojskowego - brata Joachima. Wzniesiono ją w okresie modernizacji twierdzy w surowym stylu klasycystycznym - nawiązującym do sztuki antycznej. Fasada wschodnia, mimo iż obecnie posiada zamurowany przejazd ma charakter łuku Triumfalnego. Nad arkadowym przejazdem znajdują się inicjały cara Aleksandra I i mitra (czapka) carska wraz z datą budowy 1820. Wewnątrz przejazdu ma swą siedzibę Orkiestra Symfoniczna im. Karola Namysłowskiego dawna Polska Orkiestra Włościańska. Przejście piesze ku Staremu Miastu ma miejsce obok przez otwartą kazamatę.
Dawna cerkiew grecko-ruska z masywną wieżą o cechach obronnych. Zbudowana w pierwszej ćwierci XVII wieku z fundacji Tomasza Zamoyskiego. Wieża-dzwonnica o wysokości ok.30 metrów posiada charakterystyczne otwory strzelnicze na górnej kondygnacji. Stała dawniej wraz z klasztorem bazylianów przy bastionie numer I-stąd jej funkcje obronne. Dziś to kościół redemptorystów.
Kazamata przy bastionie I-pochodzi z XVII wieku. Ceglano-ziemna budowla znacznie przebudowana w I połowie XIX wieku. Położona przy kościele redemptorystów i torach kolejowych. Wewnątrz ogromne pomieszczenia. Po remoncie ma być siedzibą zamojskich karateków.
Bastion numer I - ziemny nasyp w kształcie rombu odcięty linią kolejową od reszty fortyfikacji w 1916 roku. Zachowane resztki okładziny ceglano-kamiennej.
Furta wodna - sklepione przejście piesze w murach obronnych z XVII w. przy kościele klarysek.